İÇİME HAZIR SÜT ÜRETİMİ..İÇME SÜT İMALATI..

İÇME SÜTÜ



1.1. Sütün Bileşimi ve Beslenmedeki Önemi

Süt; memeli hayvanların yeni doğurdukları yavrularını besleyebilmek üzere, süt

bezlerinden hayvan türlerine göre farklı sürelerde salgılanan porselen beyazı (beyaz krem)

renginde, kendine has tat ve kokusu olan bir sıvıdır. İçinde yavrunun kendi kendini

besleyecek duruma gelinceye kadar almak zorunda olduğu tüm besin maddelerini gerekli

oranlarda bulundurmaktadır.



Elde edildiği canlıya göre isimlendirilen süt; inek sütü, koyun sütü, manda sütü vb.

adlarla anılmaktadır. Süt teknolojisinde genellikle sadece ‘süt’ denildiği zaman inek sütü

anlaşılmaktadır. Çünkü, başta içme sütü olmak üzere birçok ürünün ham maddesi inek sütüdür.

Türk Gıda Kodeksi -Çiğ Süt ve Isıl İşlem Görmüş İçme Sütleri Tebliği’ne göre çiğ

süt; bir veya daha fazla inek, keçi, koyun veya mandanın sağılmasıyla elde edilen 40°C

üzerine ısıtılmamış veya eş değer etkiye sahip herhangi bir işlem görmemiş, kolostrum

dışındaki meme bezi salgısıdır.



Süt diğer gıdalara oranla daha fazla yaşamsal besin ögelerini içermektedir. Bir gıdanın

besin değeri, vücudun normal fonksiyonlarını yerine getirebilmesi için gereksinim duyduğu

besin ögeleri içeriği ile ölçülmektedir. Sütte vücudun gereksinimi olan besin ögelerinin

hemen hemen tamamı yeterli ve dengeli şekilde toplanmıştır. Bu nedenle de üstün özelliklere

sahip bir gıda maddesidir.



Bilindiği gibi sütün besin değeri, tamamen sütün bileşimiyle ilgili olup bu da hayvanın

türü, ırkı, yem, laktasyon, mevsim vb. faktörlerle geniş ölçüde değişmektedir.






Süt Yağı



Sütün bileşimini oluşturan önemli maddelerin başında süt yağı gelmektedir. Süt yağı,

sütün görünüm, tat, lezzet ve dayanıklılığını etkilemektedir.Ayrıca elzem yağ asitleri, yağda

eriyen vitaminler ve enerji için kaynak oluşturmaktadır. Birçok etkenlere bağlı olarak miktarı

değişmekle beraber sütte ortalama olarak % 3.5-3.7 oranında süt yağı bulunmaktadır.Süt

yağı, diğer hayvansal ve bitkisel kaynaklı yağlardan çok daha fazla yağ asidi

içermektedir.Süt, trigliseritler, fosfolipidler, serbest steroller (kolesterol, mumlar vb), serbest

yağ asitleri, yağda eriyen vitaminler, 400’den fazla farklı yağ asidi ve yağ asit türevi

içermektedir. Süt yağlarının süt içinde homojen bir biçimde bulunması sindirimi

kolaylaştırmaktadır. Bu nedenle de çocuklar için idealdir .



 Laktoz



Sütün başlıca karbonhidratı olan laktoz (süt şekeri), doğada yalnız sütte

bulunmaktadır. Laktoz, glikoz ve galaktoz gibi iki monosakkaritin birleşmesinden meydana

gelmiş bir disakkarittir. Normal inek sütü ortalama olarak % 4.8 oranında laktoz

içermektedir. Laktoza beslenme bakımından önem kazandıran bileşen galaktozdur. Bu

madde sinir sistemi ve beyin oluşumunda önemli rol oynamaktadır.

Laktoz diğer şekerlerden farklı olarak şişmanlatmadan, vücuttaki mineral maddelerin

miktarını artırmakta, kemik ve dişin bileşiminde mineral bulunan yapıların oluşumuna

yardımcı olmaktadır.





Protein



Proteinlerin hem besin ögesi hem de yapı materyali olarak özel önemleri vardır. İnek

sütünün % 3-3.5’ini oluşturan proteinler, kuru maddenin de % 25 kadarını oluşturmaktadır.

Süt proteinleri kazein ve serum proteinleri olmak üzere iki grup altında toplanmaktadır.

Başlıca serum proteinleri laktalbumin, laktoglobulin, serum albumini, immunglobulinler ve

proteoz peptondur. Total proteinin %80’ini kazein, %20’sini ise whey proteinleri

oluşturmaktadır.



Proteinlerin vücutta çok önemli rolleri bulunmaktadır. Şöyleki dolaşım, kas, sinir vb.

vücut sistemleri, çeşitli vücut salgıları ve ürünleri, enzimler, hormonlar bileşimlerinde

protein içermektedir. Böylece dokuların şekillenmesi, normal faaliyetleri için gerekli

maddelerin oluşumu ve yıpranan kısımların onarılması proteinlerin önemini artırmaktadır.

Proteinlerin özelliği ve önemi, içerdiği ana maddelerden değil, kendisini oluşturan

amino asitlerin çeşit ve miktarından kaynaklanmaktadır.Löysin, izolöysin, valin, metionin,

fenilalanin, teronin, triptofan, lizin gibi elzem amino asit içeriği yüksek olan süt proteini iyi

kalite protein olarak kabul edilir. Süt proteinlerinin iyi kalite protein olması sütün beslenme

açısından önemini artırmaktadır.

 Vitaminler


Sütün değerini artıran önemli maddelerden birisi de vitaminlerdir. Canlının

gelişmesinde, sağlıklı olmasında, yıpranan kısımlarının onarılmasında ve birçok yaşamsal

fonsiyonlarında gereklidirler. Bu maddelerin çoğu, organizma tarafından sentezlenemediği

için besinlerle alınmaktadır. Sütte her çeşit vitamin bulunmaktadır. Yağda çözünen

vitaminler (A, D, E, K) daha çok süt yağı içeriğinde bulunduklarından yağlı sütlerde

miktarları fazladır. Zenginleştirilmemiş sütte D ve K vitamini oldukça azdır. B-kompleks

vitaminleri ise suda çözündüğünden süt serumunda bulunmaktadır.



 Mineral Maddeler



İnek sütlerinde ortalama % 0.75-0.80 oranında mineral bulunmaktadır. Süt; kalsiyum,

fosfor, magnezyum, potasyum, çinko gibi mineraller yönünden iyi kaynaktır.Ancak demir

içeriği ve demir biyoyararlılığı düşüktür. Vücuttaki kalsiyumun yaklaşık olarak % 98.5’i ve

fosforun % 86’sı iskelet ve dişlerde yer almaktadır. Sütte mevcut olan diğer mineral

maddeler; sodyum, klor, kobalt,bakır, selenyum, iyot, mangan, flor ve molibdendir.

Renk ve Görünüş



Sütün rengi, uygulanan ısıl işleme bağlı olarak değişmektedir. Pastörizasyon sıcaklığı

(72ºC) sütün rengi üzerine etki etmemektedir. Fakat sıcaklığın 100ºC üzerine çıkmasıyla

sütteki laktoz ve azotlu maddelerde renk değişimi olmaktadır. Bu değişimler

kahverengileşme şeklinde ortaya çıkmaktadır. Oluşan renk değişiklikleri; laktozun

karamelizasyonu, aminoşeker (maillard tipi) kahverengileşmesi ve oksidatif

kahverengileşme şeklindedir. Laktozun karamelizasyonu, yüksek sıcaklıkta laktozda

meydana gelen değişimlerden ileri gelmektedir. Maillard tipi kahverengileşme, laktoz,

protein ve aminoasit bileşenlerinin ortak etkileri sonucu oluşmaktadır. Oksidatif

kahverengileşme ise süt ve ürünlerinde önem taşımamaktadır.



Bu renk değişiklikleri pastörize süt üretiminde problem yaratmazken süt tozu ve

sterilize süt yapımında önem taşımaktadır. Sterilizasyon işleminde sütün rengi maillard

reaksiyonundan ve karamelizasyondan dolayı kahverengileşmektedir. Ancak şişede

sterilizasyon tekniği ile işlenen sütlerde renk değişimi meydana geldiği halde UHT

uygulamasında sütün renginin bozulmadığı, tersine bazı proteinlerin denatüre olmasıyla

rengin daha da açıldığı (beyazlaştığı) saptanmıştır. UHT sütün renginin daha da

beyazlaşmasına, sütteki serum proteinlerinin denatürasyonu yanında bu proteinlerin kazeinle

birleşmesi de etki etmektedir. Ayrıca uygulanan homojenizasyon işlemiyle yağ parçacık

büyüklüğü değiştiğinden renk de değişmektedir.





Tat ve Koku



Sütün tat ve kokusuna uygulanan ısıl işlem etki etmekte ve etkisini 70ºC’den sonra

göstermektedir. Bu derecede 15 saniye pastörize edilen sütlerde sütün normal aroması

yanında, hidrojen sülfürün etkisiyle zayıf pişmiş tat oluşmaktadır. Sütün 75ºC’de 20 saniye

ısıtılmasıyla pişmiş tat daha belirgin hâle gelmektedir. Bu sütlerde pişmiş tat yanında keton

benzeri ve bazen de az oranlarda karamelizasyon aroması ortaya çıkmaktadır.

UHT yöntemiyle ısıtmada değişmeler, sıcaklığa bağlı olarak meydana gelmektedir.

Direkt ısıtma sisteminde (142ºC’de 4 saniye) pişmiş tat ve UHT aroması belirginleşirken

indirekt ısıtma yönteminde (150ºC’de 30 saniye) pişmiş tatla birlikte belirgin karamelizasyon

ve sterilizasyon tadı ortaya çıkmaktadır.



 Besin Değerine Etkisi

Sütün ısıtılmasıyla sütte bulunan birçok besin ögesi etkilenmektedir. Sütteki protein,

yağ, karbonhidrat, vitamin ve minerallerde uygulanan ısının şiddetine bağlı olarak değişim

olmaktadır.

Yüksek derecede uzun süreli ısıtılmış sütlerde, proteinlerin besin değeri azalmaktadır.

Özellikle elzem amino asitlerden biri olan lizin miktarında bir düşüş olmaktadır. Lizin kaybı

pastörize sütlerde yaklaşık % 2, direkt-UHT sütlerde % 3.8 ve indirekt-UHT sütlerde ise %

5.7 oranındadır. Lizin süt proteinlerinde ihtiyacın üzerinde olduğundan kayıp fazla

sayılmamaktadır. Bununla birlikte UHT işleminde, uygulan zaman ve sıcaklığa bağlı olmak

üzere sütün serum proteinleri önemli ölçüde denatüre olmaktadır. Ancak, serum

proteinlerinin denatüre olması ürünün besin değerini fazla etkilemese de protein

denatürasyonundan dolayı UHT süt, klasik pastörize sütten daha iyi sindirilebilmektedir.

Isı uygulamasının sütteki kalsiyum fosfor ve magnezyum gibi mineraller üzerine

olumsuz etkisi bulunmamaktadır.



Yağda eriyen vitaminler ve β-karoten ısı uygulamasına olduça dayanıklıdır. Süte

sonradan ilave edilen A vitamini UHT işleminden etkilenmez. Nikotinik asit, pantotenik asit

ve biotin gibi suda çözünen vitaminler ısıya dayanıklıdır. Isı uygulamasından etkilenen

vitaminler arasında tiamin, riboflavin, vitamin B6, vitamin B12 ve folik asit gelmektedir.

Pastörizasyonda folik asit kaybı % 10 iken bu kayıp UHT’de % 15’tir.






Proteinlere Etkisi



Sütün başlıca proteini olan kazeinin ısıdan pek etkilenmemesine rağmen, yüksek

derecelerde (140°C üzerinde 1 saat) pıhtılaşma meydana gelir ki bu da çok fazla uygulanan

bir yöntem değildir. Pastörizasyon normalarının serum proteinleri üzerine etkisi oldukça

azdır. UHT işleminde ise, uygulanan zaman ve sıcaklığa bağlı olmak üzere sütün serum

proteinleri önemli ölçüde denatüre olur. Kazein proteinlerinin yüzey gerilimi ısı

uygulamasıyla değişmez. Isı uygulaması serum proteinlerinin rengini daha da açar. Bu da

proteinlerin denatürasyonundan kaynaklanmaktadır.





Ø Karbonhidratlara Etkisi



Sütün başlıca karbonhidratı olan laktoz ısıl işleme oldukça dayanıklıdır. Ancak, ısıl

işlemin derecesinin 93ºC’den yukarı çıkmasıyla etkilenmekte ve 93.5ºC’den sonra α-laktoz

formu β-laktoz formuna dönüşmektedir. Sıcaklığın daha yükselmesiyle laktozun çözünme

yeteneği artmaktadır. Sütün 100ºC üzerinde uzun süre tutulmasıyla laktozun bir kısmı

parçalanmakta ve istenmeyen tat, koku ve renk değişimleri meydana gelmektedir.



Ø Süt Yağına Etkisi



Isıl işlemin çok yüksek derecelerde yapılmasıyla süt yağının bir kısmı akroleine

dönüşmektedir. Akrolein, yüksek sıcaklıklarda süt yağının yanması sonucu ortaya çıkan

keskin kokulu bir maddedir. Isıl işlem derecesine göre lesitin miktarında azalma olmaktadır.

Pastörizasyon normunda, 63ºC’de 30 dakika ısıtmada lesitinin % 14’ü, 80-95ºC’de 30 dakika

ısıl işlemde ise % 25’i tahrip olmaktadır. Uygulanan UHT işleminin süt yağı üzerinde

fiziksel ve kimyasal etkisi bulunmamaktadır.



Ø Minerallere Etkisi



Süte uygulanan ısıl işlem, mineral maddeler üzerinde değişik şekillerde etkili

olmaktadır. Örneğin 63ºC’de 30 dk. tutulan sütlerde, çözünen kalsiyum ve fosfor miktarında

azalma başlamakta ve sıcaklığın daha da yükselmesiyle bu artış devam etmektedir. UHT

işlemi esnasında süt serumu ve kazein miselleri arasında kalsiyum, magnezyum, sitrat ve

fosfatlarda bazı dönüşümler olmaktadır. Bu ısı uygulamasından sonra sütteki çözünür

kalsiyum miktarında azalma meydana gelmektedir.

Ø Enzimler Üzerine Etkisi



Sütte bulunan enzimler, doğal ve bakteriyel kaynaklı olmak üzere iki gruba

ayrılmaktadır. Doğal enzimlerin çoğu pastörizasyon sıcaklığında inaktif hâle gelirken,

bazılarının inaktif hâle gelmesi için daha yüksek sıcaklıklar gerekmektedir.

Sütün doğal enzimlerinin aksine bazı bakteriyel kaynaklı enzimler gerek pastörizasyon

gerekse sterilizasyon ısısından pek etkilenmeden aktivitelerini devam ettirmektedir. Bunlar

uzun süre depolanan sterilize sütlerde birtakım bozulmalara neden olmaktadır. Psikrotrofik

mikroorganizmaların büyük çoğunluğu pastörizasyon normlarında ölmekte, ancak onların

ürettiği ekstracelülar (hücre dışı) enzimler bundan pek etkilenmemektedir. Proteaz, lipaz ve

fosfolipaz bu enzimler arasında en önemlileridir.



Bacillus türleri ise sıcaklığa karşı dayanıklı oldukları halde bunların enzimleri

sıcaklığa karşı dayanıklı değildir. Isıya dirençli bu bakteriler daha sonra sütte bozulmalara

neden olmaktadırlar. Pastörize sütler kısa sürede tüketildiklerinden bu tip bozulmalar pek

önemli olmamaktadır. Fakat uzun süre depolanan sterilize sütlerin bozulmasında bu bakteri

enzimlerinin rolü büyüktür.

1.2.4. Mikroorganizmalara Etkisi



Pastörizasyondan sonra sütte bazı mikroorganizmaların canlılıklarını devam

ettirdikleri tespit edilmektedir. Bacillus spp. bunların başında gelmektedir. Termodurik ve

aynı zamanda spor oluşturan bu tür mikroorganizmalar pastörizasyondan sonra gelişerek

sütte bozulmalara neden olmaktadır. Aynı şekilde Coryneform grubu bakteriler, micrococlar

ve streptococlar da termodurik olup pastörizasyondan sonra sütte canlı kalabilmektedir.

Bazı bakteri sporları ısıya oldukça direnç göstermektedir. Dolayısıyla bunlar sterilize

sütlerde bozulmalara neden olabilmektedir. Buna örnek olarak Bacillus stearothermophilus

sporları gösterilmektedir. Sporların inaktif hâle gelmesi için daha yüksek sıcaklık

uygulamalarına ihtiyaç duyulmaktadır. B.stearothermophilus’tan sonra sporları ısıya

dayanıklı olanlar arasında sırayla; B.subtilis, B.cereus, B.coagulans ve Clostridium botilinum

yer almaktadır. Sütün sterilize edilmesinden sonra canlı kalan spor sayısı hakkında tam bir

kesinlik olmakla birlikte sütteki spor sayısı, uygulanan ısı derecesine ve ambalaj

büyüklüğüne bağlı olarak değişmektedir.



1.3. İçme Sütü Üretiminde Kullanılacak Çiğ Sütte Aranan Nitelikler



Ø Pastörize İçme Sütün Üretiminde Kullanılacak Çiğ Sütte Aranan Nitelikler

Çiğ sütün kalitesiyle pastörize sütün kalitesi arasında yakın bir ilişki vardır. Pastörize

süt üretiminde kaliteli çiğ süt denildiğinde herhangi bir hile yapılmamış, duyusal, teknolojik

ve hijyenik nitelikleri kusursuz süt anlaşılmaktadır. Çeşitli hileler yapılmış, yapısı ve

bileşimi değiştirilmiş, besin ögesi değeri azaltılmış sütten kaliteli pastörize süt üretmek

imkânsızdır. Çünkü pastörizasyon, kötü kaliteli bir sütü iyileştiren sihirli bir işlem değildir.

Pastörize içme sütü üretimi için kullanılacak ham madde de aranılan özellikler şunlardır;



· Duyusal özellikleri kusursuz olmalı: Çiğ sütün duyusal kalitesinin yani

renk, koku, tat ve görünümünün pastörize sütün kalitesi üzerindeki payı

büyüktür. İşletmenin teknolojik altyapısı ne kadar ileri olursa olsun

görünümü, tadı ve kokusu bozuk çiğ sütten işlenen pastörize sütün aynı

kusurları taşıyacağı unutulmamalıdır. Pastörizasyonun temel

amaçlarından biri çiğ sütün doğal duyusal kalitesini korumak olduğundan

ham maddenin duyusal kalitesi pastörize süte de büyük ölçüde

yansımaktadır. Pastörizasyon işlemi ile ham maddedeki kötü koku, tat ve

rengin giderilmesi söz konusu değildir. Örneğin; soğan ve sarımsak

içeren, küflenmiş, bayat ve kokuşmuş silo yemleri ile beslenen

hayvanların sütleri kötü duyusal özellikler göstermektedir ve pastörize süt

üretimi için uygun değildir. Bu nedenle pastörize süt üretiminde

kullanılacak çiğ sütün yazın taze ve aromatik yemlerle, kışın ise kaliteli

yemlerle beslenmiş hayvanlardan sağlanmış olması gerekmektedir.

· Kimyasal bileşimi normal olmalı: Süt doğal bileşiminde olmalı,

içerisine herhangi bir madde katılmamış veya süt yağı alınmamış

olmalıdır. Ham madde olarak kullanılan sütler içerisinde kimyasal

bileşimi çok farklı olan ağız sütü (kolostrum) ve mastitisli süt

bulunmamalıdır. Zaten ağız sütü karışmış sütlerin sıcaklığa karşı

stabilitesi yoktur ve duyusal özellikleri de pastörize süt olarak

tüketilmeye uygun değildir.

· Bakteriyolojik kalitesi yüksek olmalı: Pastörize edilecek sütün en

önemli kalite ölçülerinden biri de hijyenik niteliğidir. Bu durumda bakteri

sayısı, bakteri türü, toksinler ve özellikle de sıcağa dirençli

enterotoksinler dikkate alınmalıdır. Bakteri sayısı çok yüksek sütler,

pastörize süt üretimi için uygun değildir. Çünkü pastörizasyon işleminde

sütte uygulanan sıcaklık süre normunda yaklaşık % 99 düzeyinde bakteri

redüksiyonu sağlanabilmekte, yani sütteki bakterilerin % 1’i canlı

kalmaktadır. Bu yüzden çiğ süt içerisinde bulunan bakteri sayısı kadar

bakterinin cinsi de önemlidir. Eğer sıcağı seven (termofilik) ve sıcağa

karşı dirençli olan (termodurik) bakteri sayısı fazla ise, bunların

pastörizasyon normunda redüksiyonları oldukça zordur. Bu gibi sütlerin

pastörize süt üretiminde kullanılmaması gerekir. Zaten çiğ inek sütünde

toplam bakteri sayısı Türk Gıda Kodeksine göre en çok 100 000 ad/ml

şeklinde sınırlandırılmıştır.



· Asitliği yüksek olmamalı: Sütün bayatlaması sonucu asitliği

artmaktadır. Bunun sonucunda kolloidal hâldeki ‘kalsiyum fosfat/

kalsiyum kazeinat’ dengesi bozulmakta ve süt sıcaklığa karşı stabilitesini

kaybetmektedir. Böyle sütler ısıtıldığı takdirde çözünmeyen asit kazeinat

oluşturarak sütün pıhtılaşmasına neden olmaktadır. Sütün sıcaklığa

gösterdiği stabilitede kalsiyum ve magnezyum gibi katyonlar ile sitrat ve

fosfat gibi anyonlar arasındaki dengeninde büyük önemi vardır. Ancak

asitliğin artmasıyla bu denge bozulduğunda pastörizasyon sırasında süt pıhtılaşmaktadır.

· Yabancı madde içermemeli: Pastörize süte işlenecek ham madde

antibiyotik, pestisit, deterjan, dezenfektan ve radyoaktif madde kalıntısı içermemelidir.

· Daha önce kaynatılmamış olmalı: Çiğ sütün bozulmasına engel olmak

amacıyla üreticiler veya aracılar tarafından sütün daha önce kaynatılmış

olması, bu sütlerin pastörize süt üretiminde kullanılmasını

engellemektedir. Çünkü kaynatılan sütün duyusal özellikleri bozulmakta,

vitaminleri, proteinleri ve mineralleri zarar görmektedir. Böyle bir hammadde ile amaca uygun pastörize süt üretimi olanaksız olmaktadır.

Ø Sterilize İçme Sütü Üretiminde Kullanılacak Sütte Aranan Nitelikler



Sterilize süt üretiminde kullanılacak çiğ sütün iyi kaliteli olması, pastörize süt için

aranan tüm özelliklere sahip olmasının yanı sıra, özellikle içeriğindeki proteinlerin

stabilitesinin yüksek olması gerekmektedir. pH değeri 6.65’in altında olan, kusurlu, süt

tuzları, dengesi bozuk (kolostrom için tipik) ve çok fazla serum proteini içeren sütler

üretimde kullanılamaz. Sterilizasyon teknolojisinde uygulanan yüksek sıcaklık karşısında

sütün stabilitesini koruması, yani pıhtılaşmaması büyük önem taşımaktadır. Sütün

stabilitesine etki eden faktörler fizikokimyasal ve bakteriyolojik faktörler olmak üzere iki

grupta toplanmaktadır.

· Fiziko-kimyasal faktörler:

Süte uygulanan sıcaklık normları, belirli bir

düzeyden sonra sütteki pek çok dengenin bozulmasına neden olmaktadır.

Bu değişimlerin en önemlileri, mineral maddeler ve başka laktalbumin

olmak üzere bazı proteinlerde meydana gelmektedir. Sıcaklığın etkisi ile

fizikokimyasal stabilitenin bozulmasıyla laktalbumin 70ºC’den sonra

çözünemez hâle gelmektedir. Eğer ortamda mineral tuzlar bulunursa

bunlar koruyucu kazeinatın ayrılmasına, yani laktalbuminin hemen

çökmesine neden olmaktadır (kolostrumlu, mastitisli ve albumini fazla

olan sütlerde görüldüğü gibi). Böyle sütler sterilizasyon için uygun değildir.

· Bakteriyolojik faktörler: Sağım sırasında hayvan yataklarından,

yemden ve hayvan pisliğinden başta sporlar olmak üzere sıcağa dayanıklı

pek çok mikroorganizmanın bulaşma olasılığı oldukça yüksektir. Gereği

gibi temizlenmeyen ve dezenfekte edilmeyen sağım ekipmanları ve

taşıma kapları da bulaşmada rol oynamaktadır. Sterilize süt üretiminde en

fazla sorun yaratan Bacillus cinsine ait sporlardır. Sıcağa en dayanıklı

B.stearothermophilus ile B.subtilis, B.licheniformis, B.cereus ve bazı

durumlarda B.circulans ile B.coagulans sporlarına sterilize sütte

rastlanabilir.



Bu mikroorganizmaların varlığı sterilize süt üretiminde

önemli sorunlara neden olacağından bunların ham maddede bulunmaması

gerekmektedir. Bunun için ahırda başlayan ve işletmede devam eden

hijyenik denetimler aksatılmamalıdır.

1.4. Ürünün Sınıflandırılması

1.4.1. Yağ Oranına Göre



Türk Gıda Kodeksi -Çiğ Süt ve Isıl İşlem Görmüş İçme Sütleri Tebliği’ne göre içme

sütleri yağ miktarına göre tam yağlı, yağlı, yarım yağlı ve yağsız olarak adlandırılmaktadır.

Buna göre sütlerin içermesi gereken yağ oranları Tablo.1.2’ de verilmiştir.

Tablo 1.2: Yağ oranlarına göre içme sütlerinin içermesi gereken yağ miktarları

1.4.2. Süt Tozundan Elde Edilme Yöntemine Göre

Ø Rekonstitüe süt: Süt tozunun su içerisinde çözündürülmesiyle elde edilen

süttür. Karıştırılacak miktarlar, son ürün normal süt bileşiminde olacak şekilde ayarlanmalıdır.

Ø Rekombine süt: Saf süt yağı, rekonstitüe yağsız süte eklenerek tam yağlı süt

elde edilebilir. Bu süte rekombine süt denir. Bu amaçla önce yağsız rekonstitüe

süt elde edilir. İlave edilecek süt yağı ise taze krema, tereyağı veya susuz süt

yağı şeklinde olabilir.



Ø Toned süt: Genellikle çiğ sütün oranı yüksek ve ön görülen yağ derecesine

göre standardize edilen bir üründür. Sütün az olduğu dönemlerde kremanın

alınması yerine çiğ süte bir miktar rekonstitüe süt ilave edilebilir. Başka bir

yöntem ise manda ve koyun sütü gibi yağ oranı yüksek sütlerin yağsız süt tozu

ve su ilave edilmek suretiyle normal bileşime getirilmesidir.

Yağsız süttozu, protein açısından çok zengin olduğu için bazı ülkelerde normal çiğ süt

içerisine yağsız rekonstitüe süt ilave edilerek de bir içme sütü üretilir ki (yağ oranı % 2

civarında ve yağsız kuru madde oranı en az % 10 olacak şekilde) bu süte çifte toned süt denilir.



Ø Filled Süt: Yağsız süt tozu, su ve bitkisel yağ kullanmak suretiyle hazırlanan

sütlere filled süt denilmektedir. Bazı kaynaklarda bu süt, bitkisel yağlı

rekombine süt olarak adlandırılmaktadır.

1.4.3. Eklenen Lezzet Maddelerine Göre (Aromalı Sütler)



Aromalı sütler; Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği’nin gıda aroma maddeleri bölümünde

yer alan aromalar ve renklendiriciler ilave edilerek UHT yöntemiyle üretilmektedir.Bu sütler

ilave edilen aroma maddesiyle birlikte anılmaktadır (örneğin çilekli süt, muzlu süt gibi).

Yağ içeriği düşük, yağsız kuru madde içeriği yüksek sütler aromalı olarak üretilmektedir.



1.5. Pastörize İçme Sütü Üretimi



Pastörizasyon terimi, belirli ısıl işlemler için kullanılmaktadır. Bu terim, 1864’lü

yıllarda şarabın dayanıklı olması için 50-60ºC’ye ısıtılması gerektiğini bulan Fransız bilim

adamı Louis Pasteur’un adından gelmektedir. İlk güvenilir ticari pastörizasyon aygıtları

1922’de kullanılmaya başlanmıştır. İşlem daha sonraki yıllarda hızla gelişerek süt

endüstirisinde önemli bir konuma gelmiştir.



Türk Gıda Kodeksi-Çiğ Süt ve Isıl İşlem Görmüş İçme Sütleri Tebliği’ne göre

pastörizasyon; sütteki patojen mikroorganizmaların vejetatif formlarının tamamının, diğer

mikroorganizmaların büyük bir kısmının sayısını indirmek amacıyla yapılan sütün raf

ömrünü uzatan, en az seviyede fiziksel, kimyasal ve duyusal değişikliklerle sonuçlanan ve

en az 72ºC’de 15 saniye veya 63ºC’de 30 dakika veya diğer eş değer şartlarda

gerçekleştirilen ısıl işlemdir.



Pastörize içme sütü ise aynı tebliğe göre çiğ sütün doğal ve biyolojik özelliklerine

zarar vermeden pastörizasyon işlemi uygulanarak patojen mikroorganizmaların vejetatif

formlarının tamamen, diğer mikroorganizmaların büyük bir kısmının yok edilmesi ile elde

edilen ve pastörizasyondan hemen sonra kısa sürede 6ºC’yi geçmeyecek sıcaklığa soğutulan

içme sütünü ifade etmektedir.



1.5.1. Pastörizasyonun Amacı



Ø Sütteki sağlığa zararlı tüm bakterilerin vejetatif şekillerinin tahrip edilmesi,

diğer bir değişle insan tüketimi için sütü güvenli hâle getirmek

Ø Sütün lezzetini bozmadan diğer mikroorganizmalar açısından belli bir

redüksiyonu sağlayarak dayanıklılık süresini uzatmak

Bu iki amaç birbirinden oldukça farklı olmakla beraber uygulamada birbirleriyle

oldukça ilişkilidir.

1.5.2. Süte Uygulanan Isıl İşlem Normunu Etkileyen Faktörler



Isıl işlem normu denildiği zaman süte uygulanan sıcaklık derecesi ve süresi

anlaşılmaktadır. Isıl işlem normu hem mikroorganizma inhibisyonu (engelleyici) hem de

sütün bileşiminde meydana getirdiği fiziksel, kimyasal ve duyusal değişmeler üzerinde etkili

olup bazı faktörlere bağlı olarak değişiklikler göstermektedir. Bu faktörler şu şekilde sıralanır;



Ø Sıcaklık Derecesi ve Süresi



Sıcaklık ile süre arasında bakterilerin ölmesi açısından logaritmik bir ilişki

bulunmaktadır. Yani sıcaklığın 10ºC artması, son üründe bakteri sayısının 10 kat daha hızlı

azalmasına neden olmaktadır. 


Sıcaklık ve süre ilişkisi



Sıcaklığın10ºClik artışı, gerekli zamanı 10 kat kısaltmaktadır. Koyulaştırılmış süt gibi

bazı ürünlerde çok yüksek sıcaklık uygulaması, ciddi kusurlara neden olmaktadır. Bu

nedenle bu gibi ürünlere uygulanan ısıl işlemin kesinlikle 125ºC’yi aşmamasına dikkat

edilmelidir. Bu gibi ürünlerde ısıl işlem derecesi 121ºC civarında olmalıdır.

Ø Mikroorganizma Sayısı ve Türü



Ortamda mevcut olan mikroorganizmaların sayısı ve türü, ısıl işlemde uygulanacak

sıcaklık ve süreyi etkileyen diğer önemli bir faktördür. Laktik asit bakterileri de dâhil olmak

üzere sütte bulunan vejetatif hücrelerin tamamı ve patojenler 70ºC ile 90ºC arasında, birkaç

saniyeden birkaç dakikaya kadar uygulanan ısıl işlem ile öldürülebilmektedir. Termofilik

laktik asit bakterileri ile bacillerin sporları ise sıcaklığa karşı daha dayanıklı olup bunları

öldürmek için 100ºC’nin üzerindeki sıcaklıklar gerekmektedir.

Mikroorganizmaların belirli bir sıcaklıkta öldürülmesi için gerekli olan süre

mikroorganizma sayısı ile ilgilidir. Sayı ne kadar fazla ise o kadar fazla süreye gereksinim

vardır. Bu nedenle çiğ sütte bulunan mikroorganizma sayısı büyük önem taşımaktadır.

Bunun için çiğ sütün bakteriyolojik kalitesi başlangıçta ne kadar iyi ise son üründeki

mikroorganizma sayısının azaltılması için o kadar kısa süre gerekmektedir. Bu da sütün

kimyasal ve fiziksel özelliklerinin korunması açısından büyük önem taşımaktadır.



Ø Asitlik ve pH Derecesi



Genel olarak ortam asitliğinin artması, yani pH’ının düşmesi mikroorganizmaların

öldürülmesi için daha düşük sıcaklıkların uygulaması gerektiğini göstermektedir. Asitliği

artmış sütlerin ısıl işleminde, asitliği düşük olanlarla aynı etkiyi yaratabilmek için daha

düşük sıcaklık normlarının uygulanması yeterli olacaktır.



1.5.3. Pastörizasyon Yöntemleri



1.5.3.1. Kesikli (Düşük Sıcaklıkta Uzun Süreli-LTLT) Pastörizasyon

Bu işlem, genellikle 200-1500 litre kapasiteli tanklarda yürütülmektedir. Tank çift

cidarlıdır ve ceket içerisinden buhar veya sıcak su dolaştırılarak ısıtma sağlanmaktadır.

Sıcaklığın sütün her tarafına eşit olarak dağıtılması için tank içerisine uygun bir karıştırıcı

yerleştirilmektedir (Şekil1.2. ve Resim1.1). Pastörizasyon sıcaklığının kontrolü termometre

ile yapılmakta ve tankın içindeki sütün sıcaklığı istenen dereceye gelince bu sıcaklıkta

belirli bir süre bekletilmektedir. Süre sonunda ceket içerisinden soğuk su geçirilerek süt

soğutulmaktadır. Isıtma ve soğutma işlemlerinin çok yavaş şekilde gerçekleşmesi ve işlemin

süreklilik göstermemesi nedeniyle bu yöntem daha çok küçük ölçekli işletmeler için uygun

olan bir pastörizasyon tekniğidir. Bu işlemde uygulanan ısıl işlem normları 62-65ºC’de 30-32 dakikadır.






1.5.3.2. Sürekli (Yüksek Sıcaklıkta Kısa Süreli-HTST) Ultra Pastörizasyon



HTST yönteminde süt, 72-75ºC’ye kadar ısıtılıp bu sıcaklıkta en az 15-20 saniye

tutulmaktadır. Bu yöntemde, sürekli akış sistemine göre çalışan ısı değiştiricilerden

yararlanılmaktadır. Isı değiştiriciler plakalı veya borulu olabilir.



1.5.3.2.1. Plakalı Isı Değiştiriciler ile Pastörizasyon



Sütün pastörizasyonunda en yaygın olarak kullanılan tip, palakalı ısı değiştiricilerdir.

Plakalar paslanmaz çelikten olup kalınlıkları 0.25-1.25 mm arasında değişmektedir.

Plakaların yüzeyleri oluklu bir biçime sahiptir. Bu şekildeki bir tasarım ile ısının süte

optimum düzeyde iletimi mümkün olmaktadır. Oluklar üzerinde destek noktaları

bulunmaktadır. Plakalar belirli bir aralıkla birbiri ardına dizildiklerinde destek noktaları

sayesinde sütün geçiş yapacağı akış kanallarının oluşması sağlanmaktadır. Plakaların bir

yüzünden süt, diğer yüzünden yardımcı ortam (ısıtıcı ve soğutucu) geçiş yapar ve sıvılar

plaka yüzeylerinden birbirlerine zıt yönde akar.

Belirli sayıda ısı değiştirici plaka, bir çerçeve içine sıkıştırılarak biraraya getirilmek

suretiyle plakalı pastörizatör adı verilen kapalı sistemleri oluşturmaktadır (Şekil 1.3 ve 1.4).

Bir plakalı pastörizatörde soğutma, rejenerasyon ve ısıtma gibi değişik işlevlerin yerine

getirildiği bölümler bulunmaktadır.



Sütü pastörizasyon sıcaklığına kadar ısıtmak için çoğunlukla sıcak su, soğutma için

de buzlu su veya salamura kullanılmaktadır. Fakat su ve enerjiden tasarruf sağlamak için

pastörizatöre giren çiğ süt, önce sistemi terkeden pastörize sütle belirli bir dereceye kadar

ısıtılmakta, aynı zamanda da ısısını çiğ süte ileten pastörize sütte bir miktar soğutulmuş

olmaktadır. Daha sonra sütün sıcaklığı, sıcak su yardımıyla pastörizasyon derecesine

çıkarılmaktadır. Bu yolla ısıtmaya ısı rejenerasyonu ya da ısının geri kazanımı adı

verilmektedir. Modern pastörizasyon işlemlerinde rejeneratif ısıtma etkinliği genellikle %

93-95 arasında değişmektedir. Yani sütün sıcaklığını pastörizasyon sıcaklığına getirmek için

gerekli toplam ısının % 93-95’i pastörize sütten, geri kalanı sıcak sudan sağlanmış olmaktadır.

Şekil 1.3: HTST pastörizasyonda Şekil 1.4: HTST pastörizasyonunda kullanılan

kullanılan plakalı pastörizatör ısı değiştirici plaka modelleri






Ø Sıcak Su Isıtmalı Plakalı Pastörizasyon



Sıcak su ısıtma sistemli pastörizatörlerde işlem şu şekilde gerçekleşmektedir (Şekil 1.5):

· Balans (dengeleme) tankından (1) pompa (2) ile alınan süt, akış ayar

ventili üzerinden plakalı ısı değiştiricinin rejenerasyon bölümüne girer

(4). Burada önceden pastörize edilerek sıcaklığı yükseltilmiş sütle

yaklaşık 58ºC’ye ön ısıtma yapılır.


· Sonra seperatöre gönderilip temizlenir (5). Yağ oranı standardize edilir,

gerekirse homojenize edilir. Daha sonra seperatörde oluşan basınçla

plakalı ısı değiştiricisinin ikinci rejenerasyon bölümüne döner.

· Bu bölümde bekletme borusundan gelen sütle karşılaştırılarak biraz daha

ısıtılır (≈65ºC). Ardından ısıtma bölümüne geçer ve burada sıcak su ile

öngörülen pastörizasyon sıcaklığına ısıtılır (6).

· Isıtma bölümünden çıkan süt, bir pompa aracılığı ile bekletme borusuna

(7) gönderilir ve burada istenilen süre bekletilir.

· Isıtıcı ile bekletme borusu arasında değiştirme valfi bulunur. Eğer süt,

ısıtma bölümünden çıktığında gereken sıcaklık derecesine ulaşmamışsa

bu, sistemdeki termometre yardımıyla belirlenir ve değiştirme valfı akış

yolunu otomatik olarak değiştirerek sütün balans tankına geri dönmesini

sağlar. Böyle bir durumda tüm sistem temizlenir ve işleme yeniden başlanır.

· Pastörizatörün bekletme bölümünde istenilen sürede tutulan süt tekrar

rejenerasyon bölümüne verilir.

· Rejenerasyon bölümlerinde belirli sıcaklığa soğuyan pastörize süt,

soğutucu bölüme geçer ve burada buzlu su ile soğutulur ve sistemi 5ºC’de terkeder (11).






Ø Vakum Buhar Isıtmalı Pastörizasyon



Bu yöntemin dayandığı prensip 100ºC’nin altındaki bir sıcaklıkta ve 1 atm’den daha

düşük bir basınçla buharın yoğunlaştırılarak kondens buhar ısısının plakalar aracılığı ile süte

transfer edilmesidir. Sistemde negatif bir basınç oluşturmak üzere vakum pompası devreye

sokulmuştur. Vakum pompası ile buhar basıncı öngörülen değer kadar düşürülerek örneğin

75ºC’de buharın yoğunlaşması sağlanmaktadır. Gereken miktarda buharın sisteme dâhil

olması için basınç ayar valfınden yararlanmaktadır. Bu şekilde sisteme verilen basınç sabit tutulabilir.

Vakum buharlı pastörizatör hattında kullanılan vakum pompası, 3 adet jet enjektör ile

donatılmıştır. Enjektörlerden birisi pastörizatörün ısıtma bölümüne bağlanmıştır ve bu

bölümde oluşan kondens suyun kondens hattına alınmasını sağlayarak aynı zamanda

istenilen düzeyde vakum oluşturmaktadır. İkinci enjektör, kontrol panosundaki sıcaklık ayar

cihazı ile bağlantılıdır.



Böylece sütün pastörizasyon derecesine kadar ısıtılması için gerekli

ısıyı sağlayacak kadar buhar geçişine izin vermektedir. Bu şekilde buhar ayar valfine

kumanda etmektedir. Üçüncü enjektör ise vakumla çalışan akış kontrol ventiline bağlanmıştır.

1Balans tankı 2.Besleme pompası 3.Akış kontrol düzeneği

4.Rejeneratif ısıtma bölümü 5.Sanrifüj klarifikatör

6.Isıtma bölümü 7.Bekletme borusu 8.Sıkıştırma pompası

9.Sıcak su ünitesi 10. Rejeneratif 11. Soğutma bölümü

12. Akış çevirme valfi 13.Kontrol paneli



1.5.3.2.2. Borulu Isı Değiştiriciler ile Pastörizayon



Genellikle serpantinli ısı eşanjörü adı verilen borulu ısı değiştiriciler, bazen

pastörizasyon amacıyla kullanılmakla birlikte, daha çok süt ve ürünlerinin üretiminde UHT

yöntemi ile sterilizasyonda kullanılmaktadır. Söz konusu ısı değiştiricilerde ısı aktarım

yüzeyi; ısıtılmak istenen akışkanın veya ürünün aktığı çok sayıda ve belli aralıklarla

yerleştirilmiş düz, spiral veya petek (lamel) borulardan oluşmaktadır. Bunlarda ürün,

boruların içinden geçerken ıstıcı veya soğutucu akışkan boruların dışında, boruların

yerleştirildiği gövdenin içinden geçmektedir 




Temas yüzeyi fazla olduğu için bu tip ekipmanlarla daha etkili bir sonuç alınabilir. Süt

ile ısıtma veya soğutmada kullanılan akışkan, zıt yönde ve değişik yüzeylere temas edecek

şekilde hareket eder. Borulu ısı değiştiricilerle pastörizasyon 5 aşamada gerçekleşir.

Ø Ön ısıtma yani rejenerasyon bölümü: Çiğ süt, balans tankından yaklaşık

5°C’de rejenerasyon bölümüne gelir ve burada ters istikametten gelen pastörize

edilmiş süt ile karşılaşır. Bu karşılaşma sonunda soğuk süt belli bir sıcaklığa

kadar ısıtılmış ve sıcak süt de belli sıcaklığa kadar soğutulmuş olur. Isı transferi

en fazla rejenerasyon bölümünde gerçekleşir. Böylece ısıtmak ve soğutmak için

daha az enerjiye gereksinim duyulur.

Ø Isıtma bölümü: Rejenerasyon bölümünden ön ısıtmaya tabi tutulmuş süt,

pastörizasyon sıcaklığına kadar ısıtılmak üzere ısıtma bölümüne gelir. Isıtmada

çoğu zaman sıcak su veya basıncı düşürülmüş buhar kullanılır. Süt ve sıcak su,

ısı değiştirici içinde ters yönde akar. Pastörizatörler, sıcaklık derecesini

belirleyen ve kaydeden otomatik cihazlarla donatılmış olmalıdır.


Ø Bekletme (sıcak tutma) bölümü: Pastörizasyon sıcaklığına kadar ısıtılan süt

bekletme bölümüne gelir ve burada seçilen pastörizasyon normuna göre belirli

bir süre tutulur. Bu süre, içme sütünün sıcaklığı 71-74ºC olduğunda 40-45

saniye arasında değişir. İzole edilmemiş bekletme bölümlerinde sütün sıcaklığı

1ºC’ ye kadar düşebilmektedir. Sıcaklığın daha fazla düşmesi ve böylece

pastörizasyon işleminin amacına ulaşmaması olasılığı göz önüne alınarak,

genellikle bekletme bölümünün çıkışına otomatik akışkan ayırma vanası

konulur. Bu vanaya emniyet vanası denir. Bu vana sütün sıcaklığı kritik bir

noktaya düştüğü anda, sütü, çiğ sütün bulunduğu balans tankına geri gönderir ve

sütün yeniden ısı değiştiriciye girmesini sağlar.



Ø Soğutma bölümü: Süt, bekletme ve rejenerasyon bölümlerinden geçtikten

sonra soğutma bölümüne gelir. Soğutma materyali olarak soğuk su, buzlu su,

tuzlu su veya bir soğutma ajanı kullanılarak süt 4-10ºC’ye kadar soğutulur. Çiğ

süt pastörizatöre 5ºC’de girer ve rejeneratör bölümünün çıkışında ısıl işlem

görmüş sütü 19ºC’ye soğutur. Böylece rejenerasyon oranı % 80 olur. Bu

durumda bir ön soğutmaya gereksinim duyulmaz. Ancak pastörizatöre giren

sütün sıcaklığı yüksek ise (örneğin 30ºC), ısıl işlem görmüş sütün sıcaklığı

ancak 38ºC’ye kadar soğutabilmektedir. Bu durumda önce bir ön soğutma ve

sonra esas soğutmaya ihtiyaç duyulmaktadır. Pastörizatörden çıkan sütün

sıcaklığı, çiğ sütün sıcaklığına bağlı olduğu için çiğ süt sıcaklığının düzensiz

olduğu durumlarda dikkatli davranılması gerekmektedir.

1.5.4. Pastörize Sütün Ara Depolanması



Ön işlemlerden geçen sütün ambalajlanmadan önce mutlaka bir ara depoya alınması

gerekmektedir. Ancak bu aşamada hiçbir şekilde ürünün zarar görmemesi için depolama

tanklarının proses bölümünden ayrı bir yerde olması; bu yerlerin tabanlarının seramik,

duvarlarının fayansla döşenmesi; aydınlık, havadar ve temizlenebilir özellikte olması

önemlidir. Bu ara depolama tanklarının yüksek bir yere örneğin zemin katın üstünde bir yere

monte edilmesi ve doldurma makinelerindan çok uzakta olmaması gerekmektedir. Böylece

sütün doldurma makinesine akması daha kolay olmaktadır. Ayrıca depolama bölümündeki

havanın filtre edilmesi UV-ışınlarla dezenfekte edilmesi de gerekmektedir.



Ø Sütün ara depoya alınmasının amaçları şunlardır:



· Ambalajlama sırasında sürekliliği sağlamak

· Ön işlemlerle ambalajlamanın birbirine bağımlılığını ortadan kaldırmak

· Ambalajlamadan önce gerekli kalite kontrollerinin yapılmasına olanak sağlamak

· Yağ oranında herhangi bir sapma olmuşsa veya herhangi bir nedenle yağ

standardizasyonu yapılmamışsa içme sütünün yağ oranını ayarlamak



Ø Kullanılacak tankların taşıması gereken özellikleri şunlardır:



· Süt nakil borularının ve depolama tanklarının sütü herhangi bir şekilde

olumsuz yönde etkilememesi gerekir.

· Sütün sıcaklığının artmaması için tank çok iyi izole edilmiş olmalıdır.

· Depolama tanklarının karıştırma düzeneği, seviye göstergesi ve

termometre ile donatılmış olması gerekir.

· Temizleme ve dezenfeksiyon işlemlerine uygun olarak dizayn edilmiş

olmalı, en iyisi CIP sistemiyle bağlantısı bulunmalıdır.

1.5.5. Ambalajlama

TS 11150 Pastörizasyon Metodu İle İşlenen-Yapım Kuralları Standardı’na göre dolum

makinesine sevk edilen pastörize süt, bileşimini veya pastörize özelliğini etkilemeyen, sütten

etkilenmeyen ambalaj materyaline hava almayacak ve sızdırmayacak şekilde doldurulmaktadır.

1.5.5.1. Ambalaj Materyalleri



Ambalaj ürünleri, dış etkenlerden koruyan, onları bir arada tutarak taşıma, depolama,

dağıtım, tanıtım pazarlama işlemlerini kolaylaştıran, metal, kâğıt, karton, cam, plastik vb.

malzemelerden yapılmış dış örtülerdir. Türk Gıda Kodeksi’nde yer alan bilgilere göre tüm

gıda maddelerinin ambalajlanması zorunludur. Gıda ambalajının en önemli görevi

korumadır. Pastörize içme sütlerinin ambalaj kaplarında yer alması gereken bilgiler Türk

Gıda Kodeksi Yönetmeliği’nin Ambalajlama ve Etiketleme-İşaretleme bölümünde yer alan

genel kurallara uygunluk göstermelidir.



Ø Süt ambalajında kullanılan materyaller şu özellikleri taşımalıdır:



· Sütü rutubet, yabancı maddeler ve ışık gibi etkilerden korumalıdır.

· Sağlık açısından hiçbir risk taşımamalıdır. Ürünle hiçbir kimyasal

tepkimeye girmemeli, zehirli madde içermemeli, yabancı tat ve kokusu olmamalıdır.

· Suda erimemelidir (kağıt esaslı olanlar).

· Rahatlıkla ve sonuna kadar boşaltılabilmelidir.

· Ürün kaybına izin vermemelidir. Kapaklı olan ambalajların, kapaklarının

yeniden kullanılmayacak şekilde yapılması önemlidir. Süt kapağının

yeniden kullanılması durumunda kontaminasyon söz konusu olabilmektedir.

· Ucuz, kullanılması kolay, tekrar kullanılan malzeme ise kolay

temizlenecek ve çevreyi kirletmeyecek özellikte olmalıdır.

· Ambalaj materyalinin üzerinde gıdanın içeriği, en uygun kullanım ve

saklama koşullarını belirten bir etiket bulunmalıdır.


Pastörize sütler, kullanım amacına göre değişik materyallere değişik hacimlerde

ambalajlanmaktadır. Pastörize sütün ambalajlanmasında ebatları 500 ile 1000 g arasında

değişen değişik materyaller kullanılmaktadır. Cam şişeler, düşük yoğunluklu polietilen

(LDPE) torbalar, HDPE (yüksek yoğunluklu) polietilen, PP (polipropilen) veya PVC

(polivinil klorür) den yapılmış plastik şişeler ve LDPE, filmle lamine edilmiş karton kutular

en çok kullanılanlardır.

Ø Cam Materyaller



Pastörize sütlerin ambalajlanmasında kullanılan cam materyallerin avantajları şunlardır:

· Sütle kimyasal tepkimeye girmez, geçirgen değildir.

· Tüketici, içindeki ürünü görebilmektedir.

· 20-30 defa kullanılması nedeniyle ekonomiktir.

· Kapak olarak genellikle ince (0,04mm kalınlığında)

alüminyum folyolar kullanılmaktadır. Bu folyonun

üzerine otomatik olarak sütün üretim ve son kullanma tarihi yazılabilmektedir.

Ø Plastik Esaslı Torbalar



Yapımında polietilen kullanılan bu torbaların kalınlığı

0.8 mm’dir. Daha çok 1 litrelik olarak üretilmektedir. Plastik

torbalar, aşağıda belirtilen olumsuzlukları nedeniyle pek

tercih edilmemektedirler:

· Açıldığı zaman, içindeki sütün tamamen

boşaltılması gerekir.

· Torbanın patlama özelliğinden dolayı

tüketici zor duruma düşebilir.

· Kendi başına dik duramaz. 



Ø Plastik Esaslı Şişeler



Genellikle polietilen (PET), polipropilen (PP), polivinilklorür (PVC), polistrien (PS)

gibi plastik maddelerden yapılmaktadırlar. Bunların avantajları şunlardır:

· Ambalaj için depozito ödenmez.

· Işığın verdiği zarar tamamen ortadan kalkar.

· Farklı hacimlerde ambalajlama olanağı verir.

· Ambalaj malzemesi için daha az depoya ihtiyaç vardır.





Ø Karton Kutular



Daha önce polietilen filmle lamine edilmiş, katlanma hatları belirlenmiş, baskı işlemleri

tamamlanmış ve gövde kısmı uzunlamasına kaynak edilmiş, yarı mamul kutulardır. Karton kutular, sütü

cam ve plastik malzemelere göre daha uzun süre ışık etkisinden korumaktadır.

Resim 1.6: Karton ambalaj

1.5.5.2. Ambalajlara Dolum

Yukarıda bahsedilen ambalaj materyallerinden plastik şişeler ya dışardan hazır

alınmakta ya da plastik materyal işletmeye yerleştirilen bir şekillendirici sistem ile dolumdan

hemen önce şekillendirilip etiketlenmektedir 

Plastik ambalajlara süt dolumu



Temizlenmiş şişeler, sıra hâlinde banttan geçirilirken soğutulup doldurma

makinelerine iletilmektedir. Dolum işlemi bu makinelerde düşük basınç yöntemi ile

gerçekleşmektedir. Bir hat üzerinde ileriye doğru ilerleyen şişeler, kapatma cihazından

geçerken ince bir alüminyum kapakla otomatik olarak kapatılmaktadır. Bu sırada dolum

tarihi kapak üzerinde bir baskı cihazıyla basılmaktadır. Dolumu bitmiş ve kapaklanmış

şişeler 20’lik gruplar hâlinde kasalara yerleştirilir 



Plastik torbalarda pastörize sütün ambalajlanması günümüzde pek tercih edilmemekle

birlikte, birkaç firma tarafından kullanılmaktadır. Bunlar için geliştirilen ünitelerde karton

kutuların ambalajlanmasına benzer şekilde plastik materyal ünite içerisinde

şekillendirilmekte, pastörize süt doldurulmakta ve otomatik olarak kapatılmaktadır (Resim 1.18).



1.5.5.3. Depolama


Pastörize edilip dolum işlemi tamamlanan süt, kontrollerden geçirildikten sonra

işletmenin çalışma programına göre ya satışa sunulmak üzere taşıtlara yüklenmekte ya da

kısa bir zaman fabrikanın soğuk hava deposuna konulmaktadır (Resim1.19 ve 1.20).

Pastörize sütün konulduğu soğuk depolar, sütün pastörize özelliğini bozmayacak

konumda olmalıdır. Depolar herşeyden önce temiz, rutubetsiz, 1-2°C’ye soğutulmuş ve bu

soğukluğu koruyacak özellikte olmalıdır. Eğer bu şartlar yerine getirilmezse sütlerin

nitelikleri bozulmaktadır. Sıcaklık fazla olursa sütün bozulmasına, düşük olursa donmasına

neden olmaktadır. Donma da sütün fiziksel ve kimyasal özelliklerini olumsuz etkiler.

Ayrıca sütün güneş ışığından korunması gerekmektedir. Güneş ışığı, sütte bozuk tat ve

koku oluşmasına ve vitamin kayıplarına yol açtığından depolar ışıktan korunmalıdır. Sütlerin

soğuk zinciri kırılmadan, aşırı çalkalanmadan, zamanında tüketicilere ulaştırılması

gerekmektedir.

1.5.6. Pastörize Sütün Raf Ömrü ve Nitelikleri


Raf ömrü, pastörize ürünün belirli şartlar altında arzu edilmeyen değişimler

olmaksızın muhafaza edildiği zaman sürecidir. Pastörize sütün raf ömrü, UHT sterilize süte

göre daha kısadır. Pastörize içme sütünün dayanıklılığı, öncelikle ham madde olarak

kullanılan çiğ sütün kalitesine bağlıdır. Bu nedenle üretim koşullarının teknik ve hijyenik

bakımdan optimize edilmesi ve tüm işlemlerin son derece kusursuz gerçekleştirilmesi çok

önemlidir.

Yüksek kaliteli çiğ sütten uygun teknik ve hijyenik koşullar altında üretilen pastörize

süt, ambalajı açılmaksızın 5-7ºC’de yaklaşık 5 gün muhafaza edilebilmektedir. Ancak çiğ

sütte ısıya dirençli enzimleri salgılayan (lipaz ve proteazlar) ve sporları pastörizasyonda canlı

kalan bakterilerle (Pseudomanas türleri ve/veya Bacillus cereus veya Bacillus suptilus gibi)

kontaminasyon söz konusu ise bu süre belirgin şekilde kısalmaktadır.

Pastörize sütün raf ömrünü korumak ve hatta daha da uzatabilmek için pastörizasyon

hattına baktofüj denilen bir ultraseperatör veya mikrofiltrasyon ünitesi yerleştirilebilir.

Pastörize sütteki canlı mikroorganizma sayısı ml’de 106-107 kob (koloni oluşturan birim)

düzeyine ulaştığında raf ömrü sona ermektedir. Pastörize sütün raf ömrünü kısaltan faktörler şunlardır:

Ø Üretimde mikrobiyolojik kalitesi kötü, özellikle termodurik bakteri sayısı ml’de

10 000 kob’den fazla olan çiğ süt kullanılması

Ø Pastörizasyon işleminin 78ºC üzerindeki sıcaklıklarda 20 sn.den daha uzun

süreyle uygulanması

Ø Pastörize sütün tüketilinceye kadar 5ºC’den yüksek sıcaklık derecelerinde saklanması

Ø Pastörize sütün şeffaf cam, şeffaf plastik veya beyaz pigmentli plastik gibi

ambalaj materyallerinden yapılmış paketlere doldurulması ve bu nedenle de gün

ışığının etkisine maruz kalması

Ø Besleyici Değeri

Isıl işlem uygulamasıyla süt proteinleri midedeki ortamda daha ince zerreli pıhtı

oluşturabilmekte ve sindirim enzimleri tarafından kolayca parçalanabilir hâle gelmektedir.

Bu nedenle pastörize sütteki proteinlerden vücudun yararlanma oranının yüksek olduğu

bilinmektedir. Süt yağının besleyici niteliği üzerinde olumsuz herhangi bir etkisi

bulunmamaktadır. Pastörizasyon uygulaması ile sütün vitamin içeriğinde meydana gelen

değişimler beslenme açısından önemsiz görülmektedir. Yağda çözünen A, D ve E

vitaminleri ile suda çözünen riboflavin (B2), pantotenik asit, niasin ve biotin pastörizasyon

sırasında önemli bir kayba uğramamaktadır. Ayrıca laktoz içeriğinde pastörizasyon işlemi

sonucunda beslenme bakımından olumsuz herhangi bir değişim meydana gelmemektedir.

Ø Görünüş ve Rengi

Pastörize süt, çiğ süte göre daha beyaz bir renge sahiptir. Bunun nedeni ısıl işlem

uygulamasına bağlı olarak sütün ışığı yansıtma özelliğinin artmasıdır. Diğer taraftan

homojenizasyon işlemi, sütün renginde pastörizasyondan daha fazla beyazlaşma sağlar.

Gereğine uygun şekilde yürütülen bir homojenizasyon işlemi ile süt yağı daha küçük

parçalara bölünür ve tüm süt kitlesi içerisinde homojen bir şekilde dağılır. Böylece yağ

parçacıklarının ışığı yansıtma özelliği artar ve renk daha beyaz görünür. Ayrıca

homojenizasyon kaymak tabakası oluşumunu gidererek daha tekdüze bir beyazlık sağlar.


Ø Tekstürel Özellikleri


Pastörize süt, normal olarak pürüzsüz ve homojen tekstüre sahip, serbest akış özelliği

gösteren bir sıvıdır. Pastörize sütlerde aşağıdaki koşullarda tekstürel kusurları meydana gelebilir:

· Çiğ sütün protein stabilitesinin bozulmuş olduğu durumlarda

· Süte sünme yapan bakteriler bulaştığında

· Pastörize süt soğukta muhafaza edilmediğinde

· Çiğ sütün temodurik psikrotrof bakteri sayısı yüksek olduğunda

Ø Tadı

Taze çiğ süt; hoşa giden ve hafif tatlı bir tada sahiptir. İyi kalitede bir çiğ süt 72ºC’de

15 saniye süreyle ısıtılarak pastörize edildiğinde kendine has tat ve aromaya sahip

olmaktadır. Pastörizasyon işleminin yanlış uygulanmasıyla sütte pişmiş, yanık, karamelize

ve kavrulmuş tatlar meydana gelebilmektedir.

 

2. STERİLİZE İÇME SÜTÜ ÜRETİMİ


2.1. Sterilizasyonun Tanımı ve Amacı

Türk Gıda Kodeksi- Çiğ Süt ve Isıl İşlem Görmüş Sütleri Tebliği’ne göre

sterilizasyon; oda sıcaklığında saklanabilen ticari olarak steril bir ürün elde etmek amacı ile

normal depolama şartlarında bozulmaya neden olacak tüm mikroorganizmaları ve sporlarını

yok eden hermetik ambalajlı ürüne, en az 115ºC’de 13 dakika veya 121ºC’de 3 dakika gibi

uygun zaman sıcaklık kombinasyonunda, yüksek sıcaklıkta uzun süreli uygulanan ısıl işlemdir.

Sterilize içme sütü, hermetik olarak kapatılmış opak ambalajlarda sterilzasyon işlemi

uygulanarak bozulma yapan tüm mikroorganizmaların ve bunların sporlarının yok

edilmesiyle elde edilen içme sütüdür.

2.2. Sterilizasyon Yöntemleri


Uzun ömürlü içme sütü üretiminde uygulanan sterilizasyon yöntemleri iki grup altında toplanabilir.

2.2.1. Klasik Sterilizasyon

Sütün klasik yöntem ile sterilizasyonu 110-120°C’de 20-40 dakikalık ısıtma ile

yapılmaktadır. Sütün 100°C’nin üzerinde otoklav içerisinde sterilizasyonunda atmosfer

basıncının üzerindeki basınçlara ihtiyaç duyulmaktadır.

2.2.1.1. Otoklavda (Kesikli) Sterilizasyon

100ºC’nin üzerindeki sıcaklıkta uygulanan tüm ısıl işlemler, otoklav adı verilen ve

atmosferik basınç üzerindeki bir basınçta çalışan kapalı düzenlerde gerçekleştirilmektedir.

Otoklavlarda ısıtma ortamı olarak buhar veya su kullanılmaktadır. Isıtma ortamı olarak su

kullanılıyorsa, yani sterilizasyon işlemi su içinde yapılıyorsa 100ºC’ nin üzerindeki

sıcaklıklar, bu suyun buharla ısıtılması ve oluşan buharın doymuş buhar hâlinde otoklavda

hapsedilmesiyle sağlanmaktadır. Sütün ambalaj içinde kesikli yöntemle sterilizasyonu üç

yöntemle gerçekleştirilmektedir;


Ø Ön işlem uygulanan süt şişelere doldurulur. Dolu ambalajlar özel otoklav

sepetine yerleştirilir. Ardından sabit otoklavda sterilize edilir.

Ø Dolu ambalajlar özel bir kafese istiflenir, kafes sabit otoklava yerleştirilir ve

sterilizasyon işlemi sırasında kafes otoklav içerisinde döndürülür.

Ø Sterilizasyon işlemi, otoklav gövdesinin döndüğü döner bir otoklavda yapılır.

Sütün otoklavda sterilizasyonu kısaca şu şekilde gerçekleştirilmektedir: Süt

homojenize edildikten sonra yaklaşık 80°C’ye ön ısıtması yapılır ve cam ya da uygun plastik

şişelere doldurulur. Ağızları kapatılan şişeler, otoklav sepetine yerleştirilir ve otoklavın

tipine göre değişen derecelerde 110-125ºC’de 3 ile 40 dakika süreyle sterilize edilir.

2.2.1.2. Buhar Dolaplarında Sterilizasyon


Sterilizasyon için kullanılan dolaplar, basınca dayanıklı olarak dizayn edilmiştir.

Delikli dolap tabanının altında yer alan buhar boruları tarafından buhar, doğrudan dolap içine

verilerek, buhar sayesinde sütün ısınması sağlanmaktadır. Kondanse olan buhar, tahliye

borusu ile dolaptan uzaklaştırılır. Buhar dolaplarında sıcaklık kontrolü için termometre,

basınç kontrolü için manometre mevcuttur. Dolap içinde soğuk bölgelerin meydana

gelmesini önlemek için buharın verildiği sırada hava musluğu yardımıyla dolap içindeki

hava çıkarılır ve dolabın tamamen buharla dolması sağlanır. Sterilizasyon sırasında hava

musluğunun kapatılması gerekir. Sterilizasyon sıcaklığına ulaştığında sterilizasyon süresince

sıcaklığın sabit kalacağı şekilde dolap içine verilen buhar miktarı azaltılır. İşlem

tamamlandığında buhar girişi kapatılır ve hava vanası açılır. Sütün sterilizasyonu için

sıcaklık 110-120ºC’ye kadar çıkarılır, 20-30 dakika bu sıcaklıkta tutulur. Sterilizasyon işlemi

bittikten sonra basınç düşürülür ve daha sonra kapısı açılır. Sıcaklık 45ºC’ye indiğinde su,

şişeler üzerine püskürtülerek soğutma sağlanır. Soğutma suyu ile süt sıcaklığı arasındaki

farkın 25ºC’den fazla olmamasına dikkat edilmektedir.

2.2.1.3. Sterilizasyon Tünellerinde ve Döner Otoklavlarda (Sürekli) Sterilizasyon

Günde 10 000 şişeden daha fazla miktarda sterilize süt üreten fabrikalarda sürekli

çalışan otoklavlar kullanılmaktadır.

Sürekli çalışan otoklavların çeşitli tipleri bulunmaktadır. Bunlar;


Ø Hidrostatik Dikey Sterilizatör


Bu tip sterilizatörler; buharlı ısıtma hücresi, bunun her iki tarafında yer alan 2 adet

hidrostatik kolon ve soğutma sistemi olmak üzere dört temel bölümden oluşmaktadır.

Sterilizasyon işleminin gerçekleştirildiği ısıtma hücresindeki buharın basıncı, yani sıcaklığı,

her iki taraftaki hidrostatik kolonla sağlanan basınç yardımı ile kontrol edilmektedir.

Cam veya plastik şişelere doldurulan sütler ön ısıtma kolonuna gönderilir 

 

Herhangi bir GIDA ÜRÜN İMALATI düşünüldüğünde ve bir kaynak arandığında GIDA ÜRÜNLER ANSİKLOPEDİSİ formül içeriği bakımından sizlere yeterli olabilir.Bu ansiklopedi içerisinde gıda ürünlerine ait, yüzlerce ÜRETİM FORMÜLLERİ ve ÜRETİM YÖNTEMLERİ mevcuttur.





GIDA ÜRÜNLER ANSİKLOPEDİSİ yardımı ile bu yüzlerce gıda ürünlerini gerekirse, hiçbir teknik makina kullanmadan ve hiçbir teknik destek almadan tekbaşınıza imal edebilirsiniz.



Bu ANSİKLOPEDİLER herkesin çok kolay anlayabileceği ve hereksin çok rahat kullanabileceği sade bir dille yazılmıştır.



ETİKETLER: İÇME SÜT ENDİR,İÇME SÜT NASIL YAPILIR,İÇME SÜT ÜRETİMİ,ÜRETİM,AMBALAJLI SÜTÜN ÖZELLİKLERİ,İÇME SÜT YAPIMI,PAKETLENMİŞ SÜT NEDİR,NASIL YAPILIR,SÜTÜN BİLEŞİMİ,SÜTÜN İÇERİĞİ,İÇERİK,SÜT YAĞI NEDİR,SÜT YAĞININ ÖZELLİKLERİ,SÜT YAĞI ELDESİ,SÜT YAĞININ TOPLANMASI,ÇIKARILMASI,SÜT ÜRÜNLERİ İMALATI,SÜT ÜRÜNLERİ ÜRETİCİLERİ,SÜTÜN ANALİZİ,ANALİZLERİ,SÜTTE LAKTOZ,LAKTOZ NEDİR,SÜT LAKTOZUN ÖZELLİKLERİ,SÜTTE BULUNAN VİTAMİNLER,SÜTTE BULUNAN PROTEİNLER,SÜT PROTEİNİ,SÜT VİTAMİNLERİ,SÜTTE MİNERAL MADDELER,SÜT MİNERALLERİ,SÜTTE PASTÖRİZASYON,SÜT PASTÖRİZASYONU,SÜTTE STERİLİZE NEDİR,SÜT STERİLİZESİ NASIL YAPILIR,SÜTTE ASİDİK DERECESİ,SÜTTE PH NEDİR,SÜTTE PASTÖRİZASYON YÖNTEMİ,YÖNTEMLERİ.

HAMMADDELER ANSİKLOPEDİSİ